स्यानिटरी प्याडदेखि नागरिकतासम्मका मुद्दा लड्ने युवा अधिवक्ता श्रीना नेपालको प्रेरणादायी यात्रा

काठमाडौं । ८ कक्षामा पढ्दै गर्दा एउटी सानी बालिकाले कविताको किताब निकालिन्। किताबको पछाडिको कभरमा उनले लेखेकी थिइन्, "मैले समाजलाई केही दिनुपर्छ।" त्यतिबेला एउटी सानी बच्चीले कोरेको त्यो भविष्यको गोरेटो आज एउटा फराकिलो राजमार्ग बनेको छ। ती बालिका हुन्— श्रीना नेपाल।

आज २५ वर्षको उमेरमा श्रीना 'काठमाडौं स्कुल अफ ल' की एक मेधावी विद्यार्थी मात्रै होइनन्, सर्वोच्च अदालतको इजलासमा उभिएर आम नागरिकका सार्वजनिक सरोकारका मुद्दामा बहस गर्ने एक प्रखर युवा कानूनविद्, सचेत लेखक र अथक् अभियन्ताका रूपमा स्थापित भइसकेकी छिन्।

स्यानिटरी प्याडमा लगाइएको विभेदकारी 'पिंक ट्याक्स' हटाउने ऐतिहासिक फैसलादेखि लिएर पेट्रोलमा लाग्ने प्रदूषण करको सरकारी दुरुपयोग रोक्न, सरोगेसी र आईभीएफ जस्ता संवेदनशील विषयको नियमन गर्न, कुमारी छेंको तोरण फिर्ता ल्याउन र महिलाको नागरिकता अधिकार सुनिश्चित गर्नसम्मका गम्भीर मुद्दाहरू बोकेर उनी निरन्तर न्यायको मन्दिर धाइरहेकी छिन्।

बाल्यकालः जहाँबाट समाज परिवर्तनको बिउ रोपियो १९ भदौ २०५७ मा इलामको सुन्दर प्रकृतिमा जन्मिएकी श्रीनाको बाल्यकाल भने सांस्कृतिक शहर भक्तपुरमा बित्यो। अहिले पनि उनी आफ्नो परिवार— बुवा नवराज नेपाल, आमा झुना शर्मा र भाइका साथ भक्तपुरमै बस्छिन्।

श्रीनाको परिवार सामान्य भए पनि वैचारिक रूपमा निकै खुला र प्रोत्साहन दिने खालको थियो। सञ्चार क्षेत्रमा सक्रिय बुवाबाट उनले समाजप्रतिको दायित्व र चेतना सिकिन् भने आमाबाट नैतिकता र जीवनका मूल्य–मान्यता। उनका हजुरबुवा (आमाका बा) संस्कृत भाषामा श्लोक र कविताहरू लेख्नुहुन्थ्यो। सायद त्यही वंशाणुगत प्रभाव र घरको साहित्यिक माहोलले उनलाई सानैदेखि अक्षरहरूसँग प्रेम गर्न सिकायो।

सानोमा उनी निकै कम बोल्ने, आफ्नै कोठामा बसेर चित्र कोर्न र हस्तकलामा रमाउने स्वभावकी थिइन्। तर, विद्यालयका अतिरिक्त क्रियाकलापमा उनको उपस्थिति सधैं अब्बल रहन्थ्यो। वक्तृत्वकला र कविता प्रतियोगितामा उनी कहिल्यै पछि परिनन्। शिक्षकहरूले उनको सिर्जनात्मक लेखाइलाई अन्य सेक्सनका विद्यार्थीहरूलाई समेत लगेर पढेर सुनाउँथे। "श्रीनालाई त केही भन्नै हुन्न, लेखिहाल्छे," भनेर साथीहरूले जिस्क्याउँदा उनलाई झन् ऊर्जा मिल्थ्यो।

कक्षा ८ मा पुग्दा उनले लैङ्गिक न्यायको विषयमा आफ्नो पहिलो लेख प्रकाशित गरिन्। त्यही वर्ष विद्यालय र परिवारको साथ पाएर उनले आफ्नो पहिलो कविता सङ्ग्रह पनि बजारमा ल्याइन्। "त्यतिबेला मलाई भित्रबाट जे आउँथ्यो, त्यही लेख्थें," श्रीना सम्झिन्छिन्। तर आज त्यही किताब पल्टाउँदा उनलाई आफैंमाथि आश्चर्य लाग्छ— एउटी ८ कक्षाकी बालिकाले यति गहिरो सामाजिक दर्शन कसरी लेख्न सकी !

विज्ञानबाट कानूनतर्फको मोड श्रीनाको प्रारम्भिक शिक्षा काठमाडौंको भीएस निकेतन र पाठशालाबाट (कक्षा १ देखि १० सम्म) भयो। २०७२ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि परिवारको चाहना र भविष्यको फराकिलो विकल्प सोचेर उनले एम्बेसडर एकेडेमीबाट विज्ञान (साइन्स) विषयमा प्लस टु गरिन्। तर, विज्ञानका सूत्रहरूभन्दा उनको मन कोर्स बाहिरका सामाजिक, राजनीतिक र दर्शनका किताबहरूमा बढी रमाउँथ्यो।

एसएलसीपछि उनले 'एसएलसी प्रिन्सेस' ब्युटी पेजेन्टमा समेत भाग लिइन्। ५० जना प्रतिस्पर्धीबीचको त्यो ग्रुमिङ सेसनले उनको आत्मविश्वास र व्यक्तित्व विकासमा ठूलो भूमिका खेल्यो। प्लस टु सकिएपछिको समयमा उनले करिब एक वर्ष 'रेडियो जनता' मा काम गरिन्, जसले उनको वाकपटुतालाई अझै निखार्‍यो। केही समय सिरियल, म्युजिक भिडियो र सर्ट फिल्महरूमा पनि काम गरेर उनले मिडिया र ग्ल्यामरको दुनियाँलाई नजिकबाट नियालिन्।

तर, भित्रैदेखि समाजलाई केही दिनुपर्छ भन्ने हुटहुटी बोकेकी उनलाई यी सब कुराहरू पर्याप्त लागेनन्। उनले महसुस गरिन्, "मेरो बाटो विज्ञान वा मिडिया मात्र होइन, समाजको पिंधसम्म पुगेर न्याय दिन सक्ने सशक्त हतियार भनेको 'कानून' नै हो।" उनको यो निर्णयमा परिवारले पूर्ण समर्थन गर्‍यो र उनी 'काठमाडौं स्कुल अफ ल' मा भर्ना भइन्।

अदालतका पर्खालभित्रका सङ्घर्ष र सफलता कानून पढ्न थालेपछि श्रीनाको सक्रियता कक्षाकोठामा मात्र सीमित रहेन। कानूनको पहिलो वर्षमै उनी उज्ज्वलविक्रम थापासँग मिलेर एसिड आक्रमणविरुद्धको अभियानमा जोडिइन्। कोभिड–१९ को लकडाउनले केही समय बाधा पुर्‍याए पनि अन्ततः कडा अध्यादेश आएपछि त्यो अभियानले सार्थकता पायो।

दोस्रो वर्षमा उनले एउटा यस्तो मुद्दा उठाइन्, जसले राष्ट्रिय स्तरमा बहस छेड्यो— 'पिंक ट्याक्स' अर्थात् स्यानिटरी प्याडमा लाग्ने अनुचित कर। साथीहरूसँग मिलेर उनले यस विषयमा ६ महिनासम्म गहन अनुसन्धान गरिन्। संयुक्त राष्ट्रसंघका प्रतिवेदनहरू, प्याड कम्पनीका नीतिहरू र सरकारी तथ्याङ्कहरूको मिहिन अध्ययन गरिन्। "आयातित प्याडमा कर हटाऊ, स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन देऊ र कच्चा पदार्थमा भन्सार शुल्क नलगाऊ" भन्ने स्पष्ट मागसहित उनले सर्वोच्च अदालतमा रिट दायर गरिन्। यो मुद्दा दर्ता गर्न मात्रै उनलाई एक हप्ताभन्दा बढी समय लाग्यो, तर उनले हार मानिनन्।

चार वर्षको लामो कानूनी लडाइँपछि अन्ततः अदालतले कर हटाउन र स्वदेशी उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्न परमादेश जारी गर्‍यो। यो श्रीना र समग्र नेपाली महिलाहरूको लागि ठूलो जित थियो।

तेस्रो वर्षमा उनले काठमाडौंको चरम वायु प्रदूषणलाई लक्षित गर्दै पेट्रोलमा लाग्दै आएको प्रतिलिटर १.५० रुपैयाँ 'प्रदूषण कर' को दुरुपयोगविरुद्ध अर्को महत्त्वपूर्ण मुद्दा हालिन्। सरकारले उक्त रकमको सही सदुपयोग नगरेको भन्दै उनले दिएको रिटमा सर्वोच्चले छुट्टै कोष बनाउन अन्तरिम आदेश दियो।

यसबाहेक, उनी १६ दिने लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियानको नेतृत्व गर्ने, उपत्यकाका सरकारी विद्यालयहरूमा कानूनी चेतना फैलाउने जस्ता कार्यमा निरन्तर सक्रिय छिन्।

कलमको शक्तिः कानुन र समाजको पुल श्रीनाको अर्को बलियो पक्ष उनको लेखन हो। उनका लेखहरू घटना र त्यसले पैदा गर्ने भावनाबाट सिर्जित हुन्छन्। "कसैले छोरी मान्छे भएर यो गर्नुहुँदैन भन्यो भने, म त्यसको विरुद्ध तुरुन्तै लेख्छु," उनी भन्छिन्। बलिउड फिल्म 'पिंक' हेरेर राति १२ः३० बजे उठेर लेखेको अनुभव उनीसँग छ।

अहिलेसम्म उनका ५० भन्दा बढी लेखहरू माईरिपब्लिका, नागरिक, राइजिङ नेपाल, काठमाडौं पोस्ट् लगायतका प्रतिष्ठित राष्ट्रिय दैनिक र अनलाइनहरूमा प्रकाशित भइसकेका छन्। उनी विशेषगरी जेन्डर जस्टिस (लैङ्गिक न्याय), मानवअधिकार, सम्पदा र पर्यावरणको अन्तरसम्बन्धमा कलम चलाउँछिन्। "समाजमा के भइरहेको छ, कानूनले के भन्छ र यी दुईबीचको ग्याप (दूरी) के हो ?" भन्ने नै उनको लेखनको मुख्य विषयवस्तु हो।

हाल उनका दुईवटा पुस्तकहरू प्रकाशनको तयारीमा छन्। आधुनिकीकरणले ल्याएको सांस्कृतिक परिवर्तन र सम्पदा सङ्कटमा आधारित पुस्तक 'नट एट लस्ट' चाँडै आउँदैछ। त्यस्तै, आफ्नो एकेडेमिक थेसिसमा आधारित रहेर उनी महिलाको नागरिकता अधिकारसम्बन्धी अर्को पुस्तक लेख्दैछिन्। यसका लागि उनले देशका ७७ वटै जिल्ला प्रशासन कार्यालयबाट सूचनाको हक प्रयोग गरी तथ्याङ्क सङ्कलन गरेकी छिन्। "ब्युरोक्रेसीमा रहेको पितृसत्तात्मक सोचले कसरी महिलालाई नागरिकता पाउनबाट वञ्चित गरिरहेको छ भन्ने कुरा म यो किताबमार्फत बाहिर ल्याउँदैछु," श्रीना दृढताका साथ भन्छिन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र इको–फेमिनिजमको वकालत सन् २०२४ मा उनले इटालीको ग्लोबल क्याम्पसमा छात्रवृत्तिमा छनोट भई 'सिनेमा एड्भोकेसी एन्ड ह्युमन राइट्स' को तालिम पूरा गरिन् र नेपाल फर्केर महानगरपालिकासँगको सहकार्यमा प्रोजेक्ट समेत लागू गरिन्।

'फोटो सर्कल' सँग आबद्ध रहेर उनले धरान, खोकना र चितवनका आदिवासी (इन्डिजिनस) समुदायसँग काम गर्ने अवसर पाइन्। 'फेमिनिस्ट मेमोरी प्रोजेक्ट' मा रिसर्चरको रूपमा काम गरेकी उनी अहिले 'इको–फेमिनिजम' (पारिस्थितिक नारीवाद) र 'हेरिटेज फेमिनिजम' (सम्पदा नारीवाद) लाई जोडेर नयाँ बहस चलाइरहेकी छिन्। "सम्पदा र महिलालाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ, तर यसलाई नारीवादी दृष्टिकोण (फेमिनिस्ट पर्स्पेक्टिभ) बाट निकै कम विश्लेषण गरिएको छ," उनी यस क्षेत्रमा थप काम गर्ने बताउँछिन्।

निरन्तरको यात्रा र युवा पुस्तालाई सन्देश पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना कविता पोस्ट गर्न अलि हिचकिचाउने श्रीना भन्छिन्, "पहिले सजिलो लाग्थ्यो, अहिले म्याच्योर हुँदै जाँदा अरूलाई कस्तो लाग्ला भन्ने डर पनि लाग्दो रहेछ।"

तर उनको लक्ष्य भने सिसाजस्तै छर्लङ्ग छ। उनी अझै धेरै जनसरोकारका मुद्दा लड्न चाहन्छिन्, किताबहरू लेख्न चाहन्छिन् र इको–फेमिनिजम जस्ता महत्त्वपूर्ण तर ओझेलमा परेका मुद्दालाई मूलधारमा ल्याउन चाहन्छिन्।

हरेक दिन सर्वोच्च अदालत पुगेर आफ्नो मुद्दाको पेसी र फैसलाको अवस्था बुझ्नु उनको दिनचर्या बनेको छ। "यो मेरो लागि निकै ठूलो र आत्मसन्तुष्टिको कुरा हो," उनी मुस्कुराउँदै भन्छिन्।

८ कक्षामा एउटा सानो कविताबाट सुरु भएको श्रीनाको त्यो यात्रा आज अदालतको इजलास हुँदै राष्ट्रियस्तरको जागरण अभियान बनिसकेको छ। परिवारको साथ र आफ्नो दृढ सङ्कल्प भयो भने उमेरले केही छेक्दैन भन्ने उनी गतिलो उदाहरण हुन्।